BAHAN SESI 1–4 · PRINSIP KE AMALAN

Prinsip & etika
AI generatif.

Ringkasan isi kandungan sesi teori: asas AI, kod etika, risiko penyalahgunaan dan amanah data. Gunakan halaman ini bersama latihan modul.

4 sesi7 prinsip AIGEGlosari

Sesi 1 · 8.45 – 9.30 pagi

Apakah AI generatif — dan apa yang ia bukan

AI generatif ialah model yang dilatih dengan teks dan data yang sangat banyak untuk meramal perkataan atau unsur seterusnya yang paling munasabah. Ia menghasilkan teks, jadual, imej atau kod baharu berdasarkan corak, bukan dengan mencari jawapan dalam pangkalan data rasmi.

Boleh membantu

Draf e-mel, hebahan dan minit
Ringkasan dokumen panjang
Menyusun data dan mengira
Menukar format dan bahasa
Menjana idea dan senarai semak

Batasan utama

Boleh “berhalusinasi” — fakta, rujukan atau angka yang direka dengan yakin
Tidak tahu polisi dalaman atau keputusan terkini
Tidak memahami konteks kes individu
Hasil berbeza bagi prompt yang sama

Yang tidak berubah

Pegawai kekal bertanggungjawab terhadap hasil akhir
Keputusan rasmi dibuat oleh manusia yang berkuasa
Data yang dikongsi tidak boleh “ditarik balik”

Gemini atau Gemini Notebook?

	Gemini	Gemini Notebook (NotebookLM)
Sesuai untuk	Perbualan, draf, analisis fail yang dilampirkan	Menjawab berdasarkan dokumen sumber yang dimuat naik
Sumber jawapan	Pengetahuan model + fail dalam perbualan	Terutamanya sumber dalam notebook, dengan petikan
Contoh modul	Modul 03, 05–07, 09–11	Modul 01, 02, 04
Risiko utama	Menambah fakta luar yang tidak disahkan	Salah tafsir petikan atau terlepas halaman

Formula prompt kerja:

Peranan + Proses + Maklumat + Hasil + Kawalan. Kawalan yang paling penting: “Jangan mereka fakta; jika tiada dalam sumber, tulis ‘Tidak dinyatakan dalam sumber’.”

Sesi 2 · 9.30 – 10.15 pagi

Kod etika: tujuh prinsip AIGE dalam tugasan pentadbiran

Garis Panduan Tadbir Urus dan Etika Kecerdasan Buatan Kebangsaan (AIGE) dilancarkan oleh Kementerian Sains, Teknologi dan Inovasi (MOSTI) pada 20 September 2024. Ia menggariskan tujuh prinsip dan memberi panduan kepada tiga kumpulan, termasuk pengguna akhir AI — iaitu kita.

#	Prinsip AIGE	Maksud ringkas	Dalam kerja pentadbiran
01	Keadilan	Hasil AI tidak boleh mendiskriminasi pelajar atau staf mengikut latar belakang.	Semak sama ada draf jawapan melayan semua kategori pelajar secara sama.
02	Kebolehpercayaan, keselamatan & kawalan	AI perlu berfungsi seperti yang dijangka dan berada di bawah kawalan manusia.	Uji prompt dengan beberapa contoh sebelum digunakan secara rutin.
03	Privasi & keselamatan	Data peribadi dan maklumat organisasi dilindungi daripada akses dan penyalahgunaan.	Jangan muat naik senarai pelajar, keputusan atau dokumen terperingkat.
04	Keterangkuman	Manfaat AI boleh dinikmati oleh semua, termasuk pengguna yang kurang mahir teknologi.	Hebahan yang dijana AI mesti mudah dibaca dan boleh diakses.
05	Ketelusan	Pengguna tahu bila dan bagaimana AI digunakan.	Nyatakan dalam dokumen kerja bahawa draf dibantu AI jika polisi memerlukannya.
06	Akauntabiliti	Manusia dan organisasi bertanggungjawab terhadap keputusan dan hasil AI.	“AI yang tulis” bukan alasan; pegawai menyemak dan meluluskan.
07	Manfaat & kesejahteraan insan	AI digunakan untuk kebaikan manusia, bukan menggantikan pertimbangan yang wajar.	Gunakan AI untuk menjimatkan masa kerja rutin, bukan untuk membuat keputusan tentang pelajar.

Rujukan berkaitan

Garis Panduan AIGE · portal MyGOV ↗
Garis Panduan Penggunaan AI Generatif dalam P&P, UTM (Pekeliling Akademik Bil. 3/2024) ↗ — antaranya: penggunaan AI perlu dinyatakan, pengguna bertanggungjawab menyemak kesahihan hasil, dan AI tidak boleh disenaraikan sebagai pengarang.
Garis Panduan Pengadaptasian Kecerdasan Buatan (AI) Sektor Awam ↗ — menegaskan bahawa sistem AI tidak secara automatik menjamin perlindungan data sensitif.

Nota:

Garis panduan UTM di atas ditulis untuk pengajaran dan pembelajaran. Prinsipnya (ketelusan, semakan, akauntabiliti) relevan untuk pentadbiran, tetapi rujuk polisi jabatan anda bagi peraturan khusus.

Sesi 3 · 10.30 – 11.15 pagi

Tujuh risiko penyalahgunaan AI yang paling kerap

Risiko	Contoh dalam kerja	Kawalan	Latih dalam
Halusinasi	Artikel peraturan, tarikh atau rujukan yang tidak wujud	Minta sumber dan halaman; semak sendiri sekurang-kurangnya satu petikan	Modul 02, 04
Pendedahan data	Senarai nama, nombor matrik atau keputusan dimuat naik ke alat awam	Guna data minimum, agregat atau sintetik; guna akaun yang diluluskan	Modul 05
Salah kira	Purata kadar tanpa pemberat; rekod pendua dikira dua kali	Minta formula; kira semula dua nilai secara manual	Modul 03, 09
Mengubah fakta	Masa, tarikh atau pautan berubah antara versi hebahan	Bandingkan setiap versi dengan nota fakta asal	Modul 07
Keputusan tersirat	Draf berbunyi “permohonan anda akan diluluskan”	Tandakan kenyataan berbentuk janji; rujuk pegawai berkuasa	Modul 01, 04
Kebergantungan	Hasil AI dihantar tanpa dibaca	Semakan manusia wajib sebelum dikongsi	Semua modul
Dakwaan sebab-akibat	“Saluran WhatsApp menyebabkan lebih banyak aduan”	Bezakan dapatan deskriptif daripada tafsiran	Modul 08, 10

Contoh sebenar dalam laman ini:

PDF Kalendar Akademik rasmi (Modul 02) mengandungi beberapa kesilapan taip pada halaman 2, contohnya “24 Januari 2026”. AI yang menyalin tanpa semakan akan menyebarkan kesilapan itu. Sumber rasmi pun perlu dibaca dengan teliti.

Sesi 4 · 11.15 pagi – 12.15 tengah hari

Amanah data: lima amalan sebelum menekan “Hantar”

TujuanApakah soalan yang perlu dijawab? Tanpa tujuan yang jelas, jangan muat naik apa-apa.
MinimumBuang medan yang tidak diperlukan — nama, nombor matrik, IC, e-mel, telefon.
KlasifikasiSemak tahap maklumat. Dokumen terperingkat tidak boleh dimasukkan ke alat AI awam. Lihat panduan klasifikasi →
Alat yang dibenarkanGunakan akaun dan alat yang diluluskan organisasi; semak tetapan penyimpanan perbualan.
Semak & rekodSahkan hasil dengan sumber, nyatakan penggunaan AI jika perlu, dan simpan rekod keputusan manusia.

Konteks undang-undang: Akta Perlindungan Data Peribadi 2010 (pindaan 2024)

Pindaan 2024 berkuat kuasa secara berperingkat pada 2025: istilah “pengguna data” ditukar kepada pengawal data, dan data biometrik kini termasuk data peribadi sensitif.
Penalti maksimum dinaikkan kepada RM1 juta dan/atau penjara sehingga 3 tahun.
Pengawal dan pemproses data perlu melantik Pegawai Perlindungan Data dan memaklumkan pelanggaran data kepada Pesuruhjaya.
Pemakaian akta kepada sesuatu institusi bergantung pada statusnya. Bagi amalan di UTM, rujuk polisi perlindungan data peribadi UTM (PPDU) ↗.

Ingat:

Memasukkan data peribadi ke dalam alat AI ialah satu bentuk perkongsian data. Tanya: adakah pemilik data menjangkakan maklumatnya digunakan begini?

Glosari

Istilah AI dalam Bahasa Melayu

AI generatif: AI yang menghasilkan kandungan baharu (teks, imej, kod) berdasarkan corak daripada data latihan.
Model bahasa besar (LLM): Model AI yang dilatih dengan teks yang sangat banyak untuk memahami dan menjana bahasa. Gemini ialah contohnya.
Prompt: Arahan atau soalan yang diberikan kepada AI.
Halusinasi: Hasil AI yang kedengaran meyakinkan tetapi tidak benar atau tidak disokong sumber.
Sumber (grounding): Dokumen yang dijadikan asas jawapan AI, seperti PDF dalam Gemini Notebook.
Petikan / citation: Rujukan kepada bahagian sumber yang menyokong sesuatu kenyataan.
Data peribadi: Maklumat yang boleh mengenal pasti individu secara langsung atau tidak langsung.
Data sensitif: Kategori data peribadi yang memerlukan perlindungan lebih tinggi, contohnya kesihatan dan biometrik.
Pengurangan data: Menggunakan hanya medan data yang benar-benar diperlukan untuk tujuan tertentu.
Data agregat: Data yang diringkaskan dalam bentuk jumlah atau kadar, bukan rekod individu.
Risiko sel kecil: Kumpulan agregat yang terlalu kecil sehingga individu boleh dikenal pasti.
Data sintetik: Data rekaan yang meniru struktur data sebenar tanpa mewakili individu sebenar.
Nyahkenal pasti: Membuang atau menyamarkan pengecam supaya individu tidak dapat dikenal pasti.
Kadar berwajaran: Kadar yang dikira daripada jumlah pembilang ÷ jumlah penyebut, bukan purata kadar baris.
Semakan manusia (human-in-the-loop): Langkah wajib di mana pegawai menyemak dan meluluskan hasil AI sebelum digunakan.

Uji kefahaman · Kuiz 10 soalan →Lihat tentatif

PRINSIP · ETIKA · AMANAH

Gunakan AI dengan bijaksana.
Pelihara data dengan amanah.

Teruskan ke latihan modul untuk mengamalkan prinsip ini.

Teroka Bahan Pengajaran →